กองทุนเพื่อพัฒนาการอุดมศึกษา

ในศตวรรษที่ 21 ความสามารถในการแข่งขันของประเทศมิได้พิจารณาจากความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติหรือแรงงานราคาต่ำอีกต่อไป หากแต่ขึ้นอยู่กับ คุณภาพของทุนมนุษย์ ความเข้มแข็งขององค์ความรู้ และศักยภาพด้านนวัตกรรม เป็นสำคัญ ภายใต้บริบทดังกล่าว ระบบอุดมศึกษาจึงมีบทบาทเป็น “กลไกหลักเชิงยุทธศาสตร์” ของประเทศในการผลิตและพัฒนากำลังคนขั้นสูง การสร้างองค์ความรู้ใหม่ และการเชื่อมโยงวิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรมเข้าสู่การพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมอย่างยั่งยืน

พระราชบัญญัติการอุดมศึกษา พ.ศ. 2562 และที่แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2568 ได้กำหนดเจตนารมณ์สำคัญให้รัฐมีหน้าที่ส่งเสริมและสนับสนุนการพัฒนาระบบอุดมศึกษาอย่างเป็นระบบ มีคุณภาพ และสอดคล้องกับทิศทางการพัฒนาประเทศในระยะยาว โดยเฉพาะการยกระดับศักยภาพสถาบันอุดมศึกษา การพัฒนากำลังคนสมรรถนะสูง การลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา และการสร้างความสามารถในการแข่งขันของประเทศในเวทีโลก อย่างไรก็ตาม แม้ประเทศไทยจะมีการจัดสรรงบประมาณด้านอุดมศึกษาและการวิจัยมาอย่างต่อเนื่อง แต่โครงสร้างงบประมาณภาครัฐในปัจจุบันยังมีข้อจำกัดด้านความยืดหยุ่น ความต่อเนื่อง และการมุ่งเน้นผลลัพธ์เชิงระบบ ส่งผลให้การลงทุนส่วนใหญ่เป็นไปในลักษณะระยะสั้นและกระจัดกระจาย ไม่สามารถรองรับภารกิจเชิงยุทธศาสตร์ที่ต้องการการลงทุนระยะยาวและการบริหารความเสี่ยงได้อย่างเพียงพอ หลักฐานเชิงประจักษ์จากองค์กรระหว่างประเทศจึงสะท้อนภาพที่น่ากังวลว่า ระบบอุดมศึกษาไทยยังมีช่องว่างด้านคุณภาพ ศักยภาพการแข่งขัน และความเชื่อมโยงกับเศรษฐกิจฐานความรู้ เมื่อเปรียบเทียบกับประเทศพัฒนาแล้วและประเทศคู่แข่งในภูมิภาค

ด้วยเหตุนี้ การจัดตั้ง “กองทุนเพื่อพัฒนาการอุดมศึกษา” จึงเป็นกลไกทางการเงินตามเจตนารมณ์ของกฎหมาย ที่มุ่งเสริมสร้างความสามารถของรัฐในการลงทุนเชิงยุทธศาสตร์ด้านอุดมศึกษาอย่างต่อเนื่องและมุ่งเน้นผลลัพธ์ เพื่อยกระดับระบบอุดมศึกษาไทยให้สามารถตอบสนองต่อความท้าทายของโลกยุคใหม่ สนับสนุนการพัฒนากำลังคนและองค์ความรู้ที่ประเทศจำเป็นต้องมี และวางรากฐานการพัฒนาประเทศอย่างมั่นคงและยั่งยืนในระยะยาว

กองทุนดำเนินงานภายใต้กรอบกฎหมายและการกำกับดูแลของคณะกรรมการที่มีผู้แทนหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ทั้งด้านอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม และด้านการคลังของรัฐ โดยมีความคล่องตัวและความเป็นอิสระในระดับที่เหมาะสมในการบริหารจัดการทุน ยึดหลักธรรมาภิบาล ความโปร่งใส ตรวจสอบได้ และความรับผิดชอบต่อสังคม เพื่อสร้างความเชื่อมั่นให้แก่สำนักงบประมาณ หน่วยงานรัฐ และประชาชนผู้เป็นเจ้าของภาษี ในบริบทของระบบอุดมศึกษาและระบบวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อววน.) ของประเทศ กองทุนมีจุดยืนที่ชัดเจนในการทำหน้าที่เป็น

• กลไกเร่งการเปลี่ยนผ่านเชิงโครงสร้าง ของสถาบันอุดมศึกษา จากระบบที่เน้นปริมาณไปสู่ระบบที่เน้นคุณภาพ ผลลัพธ์ และความเชื่อมโยงกับเศรษฐกิจและสังคม
• ผู้ประสานและเชื่อมโยงทรัพยากร ระหว่างสถาบันอุดมศึกษา หน่วยงานให้ทุนวิจัย ภาคเอกชน และภาคประชาสังคม เพื่อให้เงินลงทุนด้านการศึกษาและวิจัยของประเทศถูกใช้ไปในทิศทางเดียวกันและเสริมพลังซึ่งกันและกัน
• ศูนย์กลางการเรียนรู้และถ่ายทอดบทเรียนเชิงนโยบาย จากโครงการที่ได้รับการสนับสนุน เพื่อขยายผลแนวปฏิบัติที่ดี (good practices) ไปยังสถาบันอุดมศึกษาและพื้นที่อื่น ๆ

กองทุนเพื่อการพัฒนาการอุดมศึกษาจัดตั้งขึ้นตามมาตรา 50/1 แห่งพระราชบัญญัติการอุดมศึกษา โดยมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อยกระดับคุณภาพและศักยภาพของระบบอุดมศึกษาไทยให้สอดคล้องกับความต้องการเชิงยุทธศาสตร์ของประเทศและมาตรฐานสากล โดยมีวัตถุประสงค์ดังต่อไปนี้

1. การพัฒนาความเป็นเลิศของสถาบันอุดมศึกษา
กองทุนมีพันธกิจในการสนับสนุนและส่งเสริมให้สถาบันอุดมศึกษาพัฒนาสู่ความเป็นเลิศ ทั้งด้านการจัดการศึกษา การวิจัย และการสร้างนวัตกรรม โดยมุ่งเน้นการลงทุนเชิงคุณภาพในสถาบันที่มีศักยภาพ เพื่อยกระดับมาตรฐานการศึกษาไทยให้เทียบเคียงได้กับสถาบันชั้นนำของภูมิภาคและระดับโลก พร้อมทั้งสนับสนุนการสร้างเครือข่ายความร่วมมือทางวิชาการและวิจัยกับสถาบันในและต่างประเทศ เพื่อขยายผลประโยชน์จากงบประมาณที่รัฐลงทุนให้กว้างขวางที่สุด

2. การผลิตกำลังคนระดับสูงเฉพาะทาง
กองทุนให้ความสำคัญกับการสนับสนุนการผลิตและพัฒนากำลังคนในสาขาที่เป็นความต้องการเร่งด่วนและเชิงยุทธศาสตร์ของประเทศ ทั้งด้านวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี วิศวกรรมศาสตร์ คณิตศาสตร์ ตลอดจนสาขาเฉพาะทางอื่น ๆ ที่จำเป็นต่อการขับเคลื่อนเศรษฐกิจและสังคมสู่เศรษฐกิจฐานนวัตกรรม โดยมุ่งสร้างบัณฑิตที่มีสมรรถนะสูง สามารถปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงของเทคโนโลยีและโครงสร้างตลาดแรงงาน และสร้างมูลค่าเพิ่มให้แก่ระบบเศรษฐกิจของประเทศได้

3. การสร้างระบบการเรียนรู้ตลอดชีวิต
กองทุนมีพันธกิจในการส่งเสริมให้เกิดระบบการเรียนรู้ตลอดชีวิตที่ยืดหยุ่น เปิดกว้าง และเข้าถึงได้สำหรับทุกกลุ่มประชากร ไม่จำกัดเฉพาะการศึกษาระดับปริญญา แต่ครอบคลุมการยกระดับและปรับทักษะแรงงาน การฝึกอบรมระยะสั้น การพัฒนาบุคลากรในสถานประกอบการ และการรับรองผลการเรียนรู้จากประสบการณ์ทำงาน ทั้งนี้ เพื่อให้ประชาชนสามารถพัฒนาศักยภาพของตนเองได้อย่างต่อเนื่อง และสอดคล้องกับความต้องการทักษะใหม่ของภาคเศรษฐกิจและสังคมยุคดิจิทัล

4. การเสริมสร้างนวัตกรรมและความสามารถในการแข่งขันของประเทศ
กองทุนมุ่งสนับสนุนการวิจัยและนวัตกรรมที่สามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้จริง เชื่อมโยงตั้งแต่ห้องเรียน ห้องปฏิบัติการ ไปจนถึงภาคอุตสาหกรรมและชุมชน โดยเน้นการสร้างระบบนิเวศนวัตกรรมที่เข้มแข็ง ผ่านความร่วมมือระหว่างสถาบันการศึกษา หน่วยงานภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาสังคม เพื่อยกระดับผลิตภาพและขีดความสามารถในการแข่งขันของประเทศทั้งในระดับภูมิภาคและระดับโลก และทำให้งบประมาณที่ลงทุนในกองทุนก่อให้เกิดผลตอบแทนในรูปของเศรษฐกิจฐานความรู้และโอกาสการจ้างงานคุณภาพสูง

กองทุนเพื่อพัฒนาการอุดมศึกษามีวิสัยทัศน์ในการเป็นกลไกหลักทางการเงินเชิงโครงสร้างของระบบการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมของประเทศ เพื่อยกระดับศักยภาพของสถาบันอุดมศึกษาไทยให้เป็นฐานการผลิตกำลังคนและองค์ความรู้ในระดับสากล ขับเคลื่อนการพลิกโฉมมหาวิทยาลัยสู่ระดับโลก (Reinventing University) สนับสนุนการดำเนินงานตาม MHESI Action Plan 2026–2030 และนโยบาย 5 ด้านของคณะรัฐมนตรี ทั้งในด้านเศรษฐกิจ ด้านการต่างประเทศและความมั่นคง ด้านสังคม ด้านภัยพิบัติและสิ่งแวดล้อม และด้านการบริหารภาครัฐและการปฏิรูปกฎหมาย ตลอดจนยกระดับการเรียนรู้ตลอดชีวิตและการพัฒนาชุมชนอย่างยั่งยืน เพื่อขับเคลื่อนประเทศไทยก้าวพ้นกับดักประเทศรายได้ปานกลางสู่การเป็นประเทศรายได้สูงและเศรษฐกิจมูลค่าสูงด้วยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี

ศ.ดร.ยชนันท์ วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวง อว. มอบนโยบายการบริหารงานกระทรวง อว. เมื่อวันศุกร์ที่ 10 เมษายน 2569 เวลา 09.20 น. ณ ห้องแถลงข่าว ชั้น 1 อาคารพระจอมเกล้า สำนักงานปลัดกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม โดยมีสาระสำคัญดังนี้

ปี 2030 ไทยจะเปลี่ยนผ่านสู่ "เศรษฐกิจมูลค่าสูง" ได้อย่างไร?
เราไม่ได้แค่ตั้งเป้าให้ประเทศโตขึ้นผ่านตัวเลขเพียงอย่างเดียว แต่เรากำลังวางรากฐานให้คนไทยรวยขึ้นในระยะยาว ด้วยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี โดยมีแผนปฏิบัติการ MHESI Action Plan 2026-2030 เพื่อสร้าง "เครื่องยนต์เศรษฐกิจใหม่" เพื่อพาไทยไปสู่การเป็น "ประเทศรายได้สูง" ผ่าน 4 ยุทธศาสตร์หลัก

1. การเปลี่ยนโครงสร้างเศรษฐกิจด้วยนวัตกรรม
เป้าหมายคือการสร้าง Innovation-Driven Growth ประเทศไทยจะไม่ใช่แค่ผู้ซื้อเทคโนโลยี แต่จะเป็นผู้สร้างมูลค่า (Value Creator) เพื่อปลดล็อกศักยภาพของภูมิภาค

2. Economic Engines: ปรับของเดิม สร้างของใหม่
Upgrade Existing Engine: เพิ่ม Productivity ให้กับฐานเดิม ทั้ง Agri-Tech, Manufacturing (ยกระดับสู่ฐานผลิต EV และ PCB ระดับโลก) และ Creative Tourism
New Growth Engine: ดึงดูดการลงทุน (FDI) ผ่านงานวิจัยชั้นแนวหน้า ไม่ว่าจะเป็น Semiconductor Thailand, Genomic Thailand, Quantum และ Space Innovation

3. University Transformation & Talent: มหาวิทยาลัยคือศูนย์กลางองค์ความรู้
เราต้องการเห็นมหาวิทยาลัยไทยเป็นระดับโลก (World-Class University) ที่มีเสรีภาพทางวิชาการและเป็นที่บ่มเพาะหัวกะทิ เราจะร่วมกับ ทปอ. เรื่อง TCAS ลดความเหลื่อมล้ำ และเพิ่มประสิทธิภาพ พร้อมโครงการ "เรียนได้งบ จบได้งาน" ที่เน้นทักษะแห่งอนาคต และการใช้ AI for ALL เพื่อลดความเหลื่อมล้ำในการเรียนรู้

4. Synergistic Government & Ecosystem: รัฐบาลที่โปร่งใสและทำงานร่วมกันได้กับทุกภาคส่วน
สร้างระบบนิเวศนวัตกรรมด้วยโมเดลความร่วมมือ 5 ฝ่าย (MIT’s 5-Stakeholder Model) คือ มหาวิทยาลัย, รัฐ, เอกชน, สตาร์ทอัพ และแหล่งทุน ทำงานร่วมกันอย่างไร้รอยต่อ ภายใต้หลักนิติธรรม (Rule of Law) และความโปร่งใสแบบ Zero Corruption MHESI ผ่านระบบ Digital Government

Action Plan: ประเทศไทยปี 2030 จะพลิกโฉมด้วยวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรม กระทรวง อว. คือ "อีกหนึ่งกระดูกสันหลังของชาติ" ที่ต้องทำงานเชื่อมโยงกับทุกมิติ ทั้งเศรษฐกิจ สังคม และความมั่นคง ประเทศไทยจะก้าวไปถึงจุดหมายในปี 2030 ได้ ต้องมี "อธิปไตยทางความคิดและเทคโนโลยี" เป็นของตัวเอง เราจะไม่ใช่แค่ผู้ซื้อเทคโนโลยีมาใช้ แต่เราจะเป็น "ผู้เล่น" ที่สำคัญใน Tech War โดยใช้ความได้เปรียบจากฐานทรัพยากรและสติปัญญาของคนในชาติเป็นอาวุธสำคัญ เราไม่ต้องลุยคนเดียว แต่เราจะลุยไปพร้อมกับทุกภาคส่วน เพื่อชัยชนะของประเทศไทย

รัฐบาลกำหนดให้มียุทธศาสตร์ชาติระยะ 20 ปี (พ.ศ. 2560 - 2579) เพื่อเป็น แนวทางในการพัฒนาประเทศในระยะยาว และนำประเทศไปสู่ความมั่นคง มั่งคั่ง ยั่งยืน โดยกำหนดให้มีพระราชบัญญัติการจัดทำยุทธศาสตร์ชาติ พ.ศ. 2560 เพื่อเป็นกลไก ในการขับเคลื่อนยุทธศาสตร์ชาติ การวิจัยและนวัตกรรม ซึ่งมีความสำคัญต่อการพัฒนา เศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมของประเทศ จึงจำเป็นต้องมียุทธศาสตร์ ในระยะยาว ที่สอดคล้องกับยุทธศาสตร์ชาติระยะ 20 ปี (พ.ศ. 2560 - 2579) ซึ่งสภานโยบาย การอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมแห่งชาติ ได้พิจารณาเห็นชอบกรอบ นโยบายและยุทธศาสตร์การอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม พ.ศ. 2566 - 2570 เพื่อใช้เป็นกรอบทิศทางนโยบายที่ครอบคลุม แผนด้านการอุดมศึกษาเพื่อผลิต และพัฒนากำลังคนของประเทศ พ.ศ. 2564 - 2570 ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2566 - 2570 และแผนด้านวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม พ.ศ. 2566 – 2570 โดยกำหนดทิศทางร่วมของระบบ อววน. ที่มุ่งเน้น 4 แกนหลัก ดังนี้

แผนดังกล่าวกำหนด 7 นโยบายหลัก และ 3 กลไกหลัก มุ่งยกระดับคุณภาพบัณฑิต กำลังคน และความสามารถในการแข่งขันของสถาบันอุดมศึกษา โดยเน้นทั้งการผลิตกำลังคนในระบบ (ตามช่วงวัย) และการพัฒนากำลังคนนอกระบบ (ผู้ใหญ่ แรงงานกลางอาชีพ ฯลฯ)

กองทุนเพื่อพัฒนาการอุดมศึกษาจะทำหน้าที่ เป็นเครื่องมือด้านงบประมาณ ที่ช่วย “ทำให้แผนนี้เกิดขึ้นจริง” ผ่านการออกแบบแผนงานและแผนงานย่อย ซึ่งแต่ละแผนงานถูกออกแบบให้สอดคล้องกับนโยบาย Flagship และกลไกหลักของแผนด้านการอุดมศึกษาอย่างเป็นระบบ

กองทุนเพื่อพัฒนาการอุดมศึกษา จัดตั้งขึ้นตามพระราชบัญญัติการอุดมศึกษา พ.ศ. 2562 ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมโดยพระราชบัญญัติการอุดมศึกษา (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2568 เพื่อเป็นกลไกสำคัญในการสนับสนุนและยกระดับคุณภาพการอุดมศึกษาไทย โดยมีสำนักงานบริหารกองทุนทำหน้าที่เป็นหน่วยงานหลักในการขับเคลื่อนงานและสนับสนุนการดำเนินงานของคณะกรรมการบริหารกองทุนให้เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพ โปร่งใส และตรวจสอบได้ โดยมีโครงสร้างองค์กรที่ชัดเจน คณะกรรมการผู้กำหนดนโยบายและแนวทางการดำเนินงาน และบุคลากรผู้ปฏิบัติหน้าที่สนับสนุนการทำงานของกองทุน ซึ่งร่วมกันขับเคลื่อนให้บรรลุวัตถุประสงค์ตามที่กฎหมายกำหนด